یکی دیگر از مقالات مروری علمی-پژوهشی که توسط بخش تحقیق و توسعه گروه خوشه صنعتی زیست فناور آرکا به چاپ رسیده در حوزه مروری بر سموم قارچی مهم خوراک طیور، بیماریزایی و روشهای از بین بردن آنها است. در این پژوهش به سموم قارچی (Mycotoxins) به عنوان یکی از مهمترین عوامل کاهش عملکرد در صنعت پرورش طیور اشاره شده است. این ترکیبات سمی توسط قارچهایی مانند Aspergillus، Fusarium و Penicillium تولید شده و میتوانند در مراحل کاشت، برداشت، انبارداری و فرآوری خوراک وارد زنجیره غذایی شوند. وجود این سموم در جیره طیور باعث کاهش رشد، افت تولید تخممرغ، تضعیف سیستم ایمنی، افزایش تلفات و در نهایت کاهش سودآوری واحدهای پرورشی میشود.
سموم قارچی چیستند و چرا اهمیت دارند؟
مایکوتوکسینها متابولیتهای ثانویه قارچها هستند که در شرایط رطوبت و دمای بالا به سرعت تولید میشوند. سازمانهای بینالمللی تخمین میزنند که بخش قابل توجهی از مواد خوراکی و نهادههای کشاورزی در جهان به درجات مختلف به این سموم آلوده هستند. ذرت، گندم و سویا که بخش عمده جیره طیور را تشکیل میدهند، از مهمترین منابع آلودگی محسوب میشوند.
مهمترین سموم قارچی در خوراک طیور
|
نوع سم قارچی |
قارچ تولیدکننده |
مهمترین اثرات در طیور |
|
آفلاتوکسین (Aflatoxin B1) |
Aspergillus flavus, A. parasiticus |
آسیب کبدی، سرطانزایی، کاهش رشد و ایمنی |
|
اکراتوکسین A (Ochratoxin A) |
Aspergillus ochraceus, Penicillium verrucosum |
آسیب کلیه و کبد، سرکوب سیستم ایمنی |
|
زیرالنون (Zearalenone) |
Fusarium spp. |
اختلالات هورمونی و کاهش باروری |
|
دئوکسی نیوالنول (DON) |
Fusarium graminearum |
کاهش مصرف خوراک، اختلال گوارشی |
|
فومونیسین (Fumonisin B1,B2) |
Fusarium spp. |
اختلال عصبی، آسیب کبد و کلیه |
آفلاتوکسین؛ خطرناکترین سم قارچی در صنعت طیور
آفلاتوکسین B1 مهمترین و سمیترین مایکوتوکسین شناخته شده در خوراک طیور است. این سم علاوه بر کاهش رشد و افزایش ضریب تبدیل غذایی، موجب تضعیف شدید سیستم ایمنی، کاهش پاسخ به واکسیناسیون و افزایش حساسیت پرندگان به بیماریهایی مانند کوکسیدیوز و سالمونلوز میشود. همچنین امکان انتقال متابولیتهای آن به گوشت و تخممرغ وجود دارد که سلامت مصرفکنندگان را نیز تهدید میکند.
مهمترین پیامدهای آفلاتوکسین در مرغداریها
- کاهش رشد و افزایش وزن روزانه
- افزایش ضریب تبدیل خوراک
- کاهش تولید تخممرغ
- افت کیفیت لاشه
- تضعیف سیستم ایمنی
- افزایش تلفات گله
- کاهش اثربخشی واکسنها
اثرات اقتصادی سموم قارچی
آلودگی خوراک به مایکوتوکسینها معمولاً بهصورت پنهان رخ میدهد و در بسیاری از موارد بدون مشاهده علائم بالینی شدید، باعث افت عملکرد گله میشود. مهمترین خسارات اقتصادی عبارتاند از:
✅ افزایش هزینه خوراک به دلیل افت ضریب تبدیل
✅ کاهش وزن نهایی مرغ گوشتی
✅ کاهش تولید و کیفیت تخممرغ
✅ افزایش مصرف دارو و واکسن
✅ افزایش تلفات و حذف زودهنگام پرندگان
✅ کاهش سود خالص واحد پرورشی
خطر همافزایی سموم قارچی
یکی از چالشهای مهم در مرغداریها حضور همزمان چند سم قارچی در خوراک است. تحقیقات نشان دادهاند که ترکیب دو یا چند مایکوتوکسین میتواند اثرات مخرب بسیار بیشتری نسبت به هر سم بهتنهایی ایجاد کند. به عنوان مثال، ترکیب آفلاتوکسین و اکراتوکسین باعث افزایش شدید آسیبهای کبدی و کلیوی در طیور میشود.
روشهای کنترل و کاهش سموم قارچی
کنترل کامل مایکوتوکسینها تقریباً غیرممکن است، اما میتوان اثرات آنها را به میزان قابل توجهی کاهش داد.
1. مدیریت صحیح انبارداری
- کاهش رطوبت خوراک
- تهویه مناسب انبار
- جلوگیری از افزایش دما
- مصرف سریع نهادهها
2. استفاده از جاذبهای سموم قارچی
جاذبهای معدنی و آلی میتوانند بخشی از سموم را در دستگاه گوارش جذب کرده و از ورود آنها به بدن جلوگیری کنند.
3. زیستتخریب (Biotransformation)
امروزه مؤثرترین راهکار برای بسیاری از سموم قارچی، استفاده از میکروارگانیسمها و آنزیمهایی است که ساختار شیمیایی سم را تخریب کرده و آن را به ترکیبات غیرسمی تبدیل میکنند. این روش بهویژه برای سمومی مانند تریکوتسنها و فومونیسینها بسیار کارآمد گزارش شده است.
4. استفاده از ترکیبات گیاهی و آنتیاکسیدانی
برخی عصارههای گیاهی میتوانند با بهبود عملکرد کبد، کاهش استرس اکسیداتیو و تقویت سیستم ایمنی، اثرات منفی مایکوتوکسینها را کاهش دهند.
جمعبندی
سموم قارچی یکی از مهمترین تهدیدهای خاموش در صنعت پرورش طیور هستند که میتوانند بدون ایجاد علائم واضح، موجب کاهش رشد، افت تولید، تضعیف سیستم ایمنی و خسارات اقتصادی قابل توجه شوند. آفلاتوکسین، اکراتوکسین، زیرالنون، فومونیسین و دئوکسی نیوالنول از مهمترین مایکوتوکسینهای خوراک طیور محسوب میشوند. مدیریت صحیح انبارداری، استفاده از جاذبهای تخصصی و فناوریهای زیستتخریب سموم، مؤثرترین راهکارهای کنترل این آلودگیها در مرغداریهای مدرن هستند.
برای دسترسی به مقاله کامل به لینک مراجعه کنید:
https://nfvm.uoz.ac.ir/article_122887_e0656fb5e1c0a36e6c607c3e2fa59465.pdf